Grüner Veltliner is de druif die de meeste wijnliefhebbers nog niet echt kennen, maar die ze vrijwel altijd goed vinden zodra ze hem proeven. Fris, kruidig, met een karakteristieke pepertoets die nergens anders vandaan komt. Oostenrijkse wijn is in Nederland nog altijd ondergewaardeerd als reisbestemming, terwijl de wijnstreken rond de Donau tot de mooiste van Europa behoren. Wie eenmaal door de Wachau heeft gereden op een vroege ochtend in september, met mist boven de rivier en de kalk van de Loibenberg glanzend in het eerste licht, begrijpt waarom wijnmakers hier generaties lang zijn gebleven.
Wat maakt grüner veltliner zo herkenbaar
Grüner Veltliner is geen bescheiden druif. Het is het meest geteelde druivenras van Oostenrijk en beslaat ongeveer 30 procent van het totale wijnareaal, zo'n 14.000 hectare. Dat gegeven alleen al vertelt iets over de positie van dit ras in de Oostenrijkse wijnwereld: het is geen regionale curiositeit maar een nationaal ankerpunt. Toch kent het merendeel van de Nederlandse wijnliefhebbers dit ras nauwelijks, zeker vergeleken met riesling of chardonnay.
Het smaakprofiel is direct herkenbaar voor wie weet waar je op moet letten. De witte peper. Altijd die witte peper, soms fluisterend op de achtergrond, soms uitgesproken en bijna pittig. Daaromheen citrus, groene kruiden, soms een lichte mineraliteit die doet denken aan natte steen na een regenbui. In goede jaargangen en van de beste percelen komt hier een textuur bij die de wijn zijn gewicht geeft: vol maar nooit zwaar, droog maar nooit schraal. Dat evenwicht maakt grüner veltliner zo veelzijdig bij tafel.
De druif gedijt goed op de lössgronden van het Weinviertel en de steile kristallijne hellingen van de Wachau. In het Weinviertel groeien de druiven op diep löss met goede vochtvasthoudende eigenschappen. De opbrengsten zijn er relatief hoog, soms 60 tot 70 hectoliter per hectare, en de wijnen lichter en toegankelijker van aard. In de Wachau liggen de verhoudingen anders: granietrijke en gneisrijke bodem, steile terrassen boven de Donau, opbrengsten die soms dalen tot onder 30 hectoliter per hectare. Dat verschil in bodem en rendement vertaalt zich direct naar het glas.
De drie stijlen van de Wachau
De Wachau kent een eigen classificatiesysteem dat in Oostenrijk uniek is: Steinfeder, Federspiel en Smaragd. Dit systeem wordt beheerd en gehandhaafd door de Vinea Wachau, de officiële producentenvereniging die in 1983 werd opgericht en waarvan vrijwel alle serieuze wijnhuizen in het dal lid zijn. De namen verwijzen naar lokale symbolen: een grassoort, een vogel en een hagedis. Steinfeder is de lichtste stijl, met een maximaal alcoholgehalte van 11,5 procent. Federspiel zit daar net boven en is herkenbaar fris. Smaragd is de zwaarste categorie, minimaal 12,5 procent alcohol, van rijpe druiven van de beste percelen.
Een smaragd uit een goed jaar van de Loibner Berg of de Achleiten kan tien jaar of langer rijpen en ontwikkelt een complexiteit die je niet verwacht van een witte wijn. Jancis Robinson omschrijft smaragd grüner veltliner in haar Oxford Companion to Wine als een van de meest onderschatte witte wijnen van Europa. Dat is een oordeel dat ik, na een rij proeverijen in de Wachau, volledig onderschrijf.
Wat betreft uitstekende jaargangen: 2017 en 2019 worden door wijnmakers en critici consequent genoemd als referentiejaren voor de Wachau. In 2017 zorgde een lange, warme herfst voor optimale rijping met behoud van zuurgraad. In 2019 waren de omstandigheden vergelijkbaar, maar met iets meer regenval in augustus die de druiven extra frisheid gaf. Beide jaren leveren smaragdwijnen op die nu al complex drinken maar zeker nog vijftien jaar aankunnen.
De wijnstreken waar grüner veltliner thuis is
Grüner veltliner groeit door heel Niederösterreich, de grootste deelstaat van Oostenrijk en het hart van de Oostenrijkse wijnwereld. De regio's verschillen sterk in karakter, en dat maakt een rondreis door Oostenrijk zo interessant voor wijnliefhebbers.
Wachau: schoonheid en precisie
De Wachau is een UNESCO-beschermd rivierdal tussen Melk en Krems, een kleine 35 kilometer lang. De wijngaarden liggen op terrassen die de Donau flankeren, sommige zo steil dat mechanisatie onmogelijk is en alles met de hand gebeurt. Domäne Wachau, een coöperatie van zo'n 200 wijnbouwers, is de grootste producent van de streek. Wijnhuis Knoll en wijnhuis Hirtzberger zijn namen die iedere serieuze wijnliefhebber zou moeten kennen.
Franz Hirtzberger werkt in zijn kelder in Spitz an der Donau met grote eiken Fuder-vaten voor de rijping van zijn smaragdwijnen, een keuze die hij bewust maakt om de fruitexpressie te temperen en de mineraliteit van het granietterroir naar voren te laten komen. Zijn Hochrain Smaragd 2019 scoorde 95 punten bij Wine Advocate, een waardering die de internationale reputatie van dit wijnhuis bevestigt. Een fles kost bij de producent tussen de 35 en 55 euro, afhankelijk van het perceel en het jaar. Wijnhuis Knoll werkt daarentegen hoofdzakelijk met inox tanks voor de vinificatie, gevolgd door rijping op fijn bezinksel. Dat geeft de wijnen van Knoll een strak, precies karakter dat anders is dan de ronding bij Hirtzberger, maar even overtuigend.
Op een herfstmiddag in oktober scheen de zon laag over de terrassen van Loiben. De druiven waren net binnen, de lucht rook naar gist en rijpe appel. In de kelder van wijnhuis Schmelz in Joching, een klein familiebedrijf op een steenworp van Dürnstein, schonk wijnmaker Josef Schmelz junior een ongeëtiketteerde 2022 rechtstreeks uit het inox vat. "Dit is het eerste moment dat ik hem zelf proef buiten het vat," zei hij, terwijl hij het glas omhooghield tegen het licht. Citrus, witte peper, een hint van pompelmoes op de neus. In de mond strak en mineraal, met een afdronk die lang genoeg bleef om er over na te denken. Eerlijk, precies en zonder pretenties: dat is wat kleine wijnhuizen in de Wachau onderscheidt van de namen die je in wijnbladen leest.
Kamptal en Kremstal: verfijning op löss en urgestein
Aangrenzend aan de Wachau liggen het Kamptal en het Kremstal, twee regio's die in kwaliteit nauwelijks onderdoen maar minder toeristische bekendheid genieten. In het Kamptal werkt wijnmaker Willi Bründlmayer al decennia aan grüner veltliner van topniveau, met name van de Heiligenstein, een beroemde vulkanische rots boven Langenlois. De bodem hier is anders dan in de Wachau: zandsteen, löss en basalt in wisselende lagen. Dat geeft een andere mineraliteit aan de wijn, iets aardser, iets voller.
Het Kremstal produceert zowel toegankelijke grüner veltliner van de vlakke löss als strakke, minerale versies van de steilere kristallijne percelen. Stift Göttweig, een benedictijns klooster hoog boven de Donau, bezit wijngaarden in beide bodems en is een van de oudste wijnproducenten van de regio. De kloosterwijnen zijn goed geprijsd, zo'n 10 tot 18 euro voor de basiswijnen, en een bezoek aan het klooster combineert architectuur, geschiedenis en wijn op een manier die je ook in andere streken van Europa kunt vinden. Denk aan de sfeer van kloosters in de Rheingau of langs de Moezel, maar dan met een Donaulandschap als decor.
Weinviertel: dagelijkse toegankelijkheid
Het Weinviertel ligt ten noorden van Wenen, grenzend aan Tsjechië en Slowakije. Dit is de productiemotor van de Oostenrijkse wijnwereld: grote arealen, vruchtbare lössgronden, een continentaal klimaat met hete zomers en koude winters. De grüner veltliner uit het Weinviertel heeft een eigen appellatie: DAC, Districtus Austriae Controllatus. Binnen de Weinviertel DAC zijn de wijnen fruitig, licht kruidig en direct drinkbaar, zonder de mineraliteit van de Wachau maar ook zonder die prijzen. Een goede fles kost hier tussen de 8 en 15 euro.
Voor wie Oostenrijkse wijn voor het eerst wil ontdekken zonder meteen diep in de portemonnee te tasten, is het Weinviertel een logisch vertrekpunt. Maar wie wil begrijpen wat het druivenras echt kan, moet verder reizen naar de terrassen van de Donau.
Grüner veltliner bij de maaltijd
Een van de sterkste kanten van grüner veltliner is de veelzijdigheid bij eten. De peperige tonen en de frisse zuurgraad maken de wijn geschikt voor gerechten die veel witte wijnen moeilijk aankunnen. Asperges, een combinatie die met veel wijnen misgaat maar met grüner veltliner verrassend goed werkt. Zeevruchten, gegrilde vis, milde kazen, de Weense keuken met haar Wiener Schnitzel en Tafelspitz. Zelfs bij licht gekruide Aziatische gerechten houdt grüner veltliner stand, iets wat je van chardonnay of viognier minder snel zou zeggen.
De wijn is niet zo prominent dat hij het eten overschreeuwt, niet zo neutraal dat hij onzichtbaar wordt. Hij vindt zijn positie tussen beide uitersten, en dat is precies waarom restaurants in Wenen hem zo vaak per glas serveren. Meer over de theorie achter spijswijncombinaties vind je in onze gids over wijn en eten combineren.
Praktisch: een wijnreis naar de Wachau plannen
De Wachau is goed bereikbaar vanuit Wenen: ongeveer 90 kilometer ten westen van de stad, een uur rijden of een treinrit met een regionale verbinding. Wenen zelf is met de auto vanuit Nederland zo'n 11 tot 12 uur rijden, of een vliegreis van twee uur naar Wenen Schwechat gevolgd door een huurauto. Twee of drie nachten in de regio zelf geeft je de tijd om te begrijpen wat je drinkt.
Eerlijk over de praktische kant: de Wachau is smal, druk en duur in het hoogseizoen. Hier zijn de belangrijkste dingen om rekening mee te houden voordat je vertrekt.
- Reserveer proeverijen ruim van tevoren. Kleine wijnhuizen in de Wachau werken vrijwel uitsluitend op afspraak. Verwacht geen open deur als je zonder reservering aanklopt, zeker niet bij familiebedrijven als Schmelz of Prager. Plan minimaal twee tot drie weken vooruit, in het hoogseizoen eerder.
- Vermijd augustus voor kelderbezoeken. Veel kleine producenten sluiten hun deuren in augustus volledig voor bezoekers vanwege de oogstvoorbereiding. De meeste proeverijmogelijkheden zijn beschikbaar van april tot eind juli en van september tot november.
- Reken op beperkte en dure overnachtingsopties. Het rivierdal zelf heeft weinig hotels en die zijn in het hoogseizoen volgeboekt tegen prijzen van 150 euro per nacht en meer. Budgetreizigers vinden in de Wachau in de zomermaanden nauwelijks betaalbare opties. Krems, op de oostelijke rand van de regio, biedt meer keuze en is een praktisch uitvalsbasis met hotels vanaf 80 euro.
- Rij de Wachauer Straße langs de zuidoever van de Donau voor de mooiste uitzichten op de terrassen en het kasteel van Dürnstein.
- Verwacht bij smaragdwijnen prijzen vanaf 20 euro per fles bij de producent, oplopend tot 80 euro of meer voor topjaren als 2017 en 2019 van de bekendste percelen.
- Zonder auto: de DDSG Blue Danube voert in het toeristenseizoen boottochten langs de wijngaarden, een goed alternatief als je niet wilt rijden.
September en oktober zijn verreweg de beste reismaanden. De druivenoogst is in volle gang, de straten zijn rustiger dan in de zomer en de wijngaarden kleuren geel en oranje. Proeverijen zijn dan makkelijker te regelen en de sfeer in de kleine dorpjes is op zijn best.
Voor wijnliefhebbers die gewend zijn aan de bekende wijnreisbestemmingen in Frankrijk, Italië of Spanje biedt Oostenrijk een andere ervaring. Minder massa, kleinere wijnhuizen, meer direct contact met de producent. De kwaliteit van de topwijnen staat niet onder voor wat je elders in Europa betaalt. Als je al eens bent geweest naar de Pfalz en je wilt de
