Pinot grigio heeft een imagoprobleem. De naam roept bij veel mensen een beeld op van een flauwe, waterige witte wijn uit een supermarktschap, gekocht voor een paar euro en gedronken zonder al te veel nadenken. Dat beeld klopt voor een groot deel van wat er verkocht wordt onder dit label. Het vertelt echter niet het hele verhaal. Achter de naam gaat een druif schuil die in de juiste handen en op de juiste bodem iets heel anders kan produceren: witte wijnen met diepgang, karakter en een uitgesproken identiteit die Noord-Italië ademt.
Voor wie bereid is verder te kijken dan het gangpad bij de supermarkt, liggen twee wijnstreken te wachten die de druif op zijn best laten zien. Italië heeft met Alto Adige en Friuli twee regio's die zelfs doorgewinterde wijnliefhebbers verrassen. Dit artikel helpt je begrijpen wat pinot grigio werkelijk is, wat het verschil maakt tussen een slappe massainterpretatie en een wijn met terroir, en hoe je een reis naar Noord-Italië aanpakt als je de druif wilt leren kennen op zijn eigen bodem.
Wat is pinot grigio eigenlijk?
Pinot grigio is genetisch gezien een mutatie van pinot noir. De druif heeft grijsroze schillen, wat zijn naam verklaart: grigio is Italiaans voor grijs. In Frankrijk heet dezelfde druif pinot gris en in Duitsland grauburgunder. Het druivenras wordt in Europa op grote schaal verbouwd, van de Elzas tot Slovenië, maar de meest uiteenlopende stijlen vind je in de noordoosthoek van Italië.
De goedkope supermarktversies worden doorgaans gemaakt van druiven die op de vlakke Po-vallei groeien, in het gebied rond Delle Venezie DOC. De opbrengsten per hectare zijn er hoog, soms meer dan 120 hectoliter, wat de druif uitrekt en het smaakprofiel vlakt. Het resultaat: een frisse, lichte wijn zonder veel persoonlijkheid. Nuttig als dorstlesser, maar niet bijzonder. Decanter beschreef dit segment als "one of the world's most successful but least inspiring wine categories." Precies die hoge opbrengsten maken het verschil met wat Alto Adige en Friuli bieden, waar serieuze producenten werken met 40 tot 60 hectoliter per hectare. Het Alto Adige DOC-disciplinare legt voor pinot grigio een maximumopbrengst vast van 70 hectoliter per hectare. In de praktijk zitten de beste wijnhuizen daar ruim onder.
De Elzas als vergelijkingspunt
Wie wil begrijpen hoe pinot gris als druif op zijn best smaakt, doet er goed aan even naar de Elzas te kijken. Daar produceert het ras volle, soms licht zoete wijnen met rijp fruit, honing en een boterachtige textuur. Die stijl is weelderig maar heel anders dan wat Noord-Italië doet. Italiaanse pinot grigio uit de bergachtige streken is droger, strakker en mineraliger. Het klimaat en de bodem sturen de druif in een andere richting, en dat is precies waarom de regio's het bezoeken waard zijn.
Alto Adige: pinot grigio op grote hoogte
Alto Adige, ook wel Südtirol of Zuid-Tirol genaamd, ligt in het meest noordelijke puntje van Italië, ingeklemd tussen de Dolomieten en de Oostenrijkse grens. De regio is tweetalig: Italiaans en Duits klinken hier door elkaar in de straten van Bolzano. De wijngaarden liggen op hellingen tussen 200 en 900 meter hoogte, wat de druiven een lang, geleidelijk rijpingsproces geeft.
In oktober 2022, op een ochtend waarop de mist nog in de dalen hing en de toppen van de Dolomieten roze kleurden in het eerste zonlicht, stonden we bij een wijngaard net buiten Eppan. Bij wijnhuis Alois Lageder in Magreid schonk wijnmaker Alois Clemens Lageder ons een glas van zijn pinot grigio zonder etiket, rechtstreeks uit het vat. De geur was onverwacht: rijpe peer, iets van amandel, en een frisse, strakke zuurgraad die je mond deed watertanden. Dit was geen supermarktdrankje. Dit was een wijn die de berg om zich heen leek te dragen.
De bodem in Alto Adige bestaat grotendeels uit porfier, kalksteen en morenemateriaal dat door gletschers is achtergelaten. Die mineralenrijke, goed drainerende bodem geeft de wijnen hun typische frisheid en lengtewerking. De Alto Adige DOC is één van de strengste classificaties in Italië en stelt naast opbrengstlimieten ook eisen aan de minimale rijpheid van de druiven bij de oogst. Wine Spectator kende in 2022 een score van 92 punten toe aan de Terlaner Pinot Grigio van Cantina Terlano uit het jaar 2021, een koele jaargang die door de lage zomertemperaturen uitzonderlijk goed de zuurgraad bewaarde en meer complexiteit liet zien dan het warmere 2020. Die koele 2021 geldt inmiddels bij meerdere beoordelaars als referentiejaargang voor Alto Adige witte wijnen.
Wat Alto Adige pinot grigio onderscheidt
De combinatie van koele nachten, warme zomerdagen en de beschermende werking van de bergen zorgt voor een groot thermisch verschil tussen dag en nacht. Dat temperatuurverschil is cruciaal: het bewaart het natuurlijke zuurgehalte in de druif terwijl de aromatische complexiteit zich overdag opbouwt. De plantdichtheid bij serieuze wijnhuizen in de regio ligt rond de 5.000 tot 7.000 stokken per hectare, wat de wortels dwingt diep te gaan en de opbrengst per stok laag houdt.
Een bezoek aan een wijnhuis in Alto Adige is vrijwel altijd professioneel georganiseerd. Proeverijen worden doorgaans in meerdere talen aangeboden, en de combinatie van wijn, lokale keuken en berglandschap maakt het tot een bezoek waarbij je nergens anders aan denkt. Er is een eerlijk minpunt: de regio is in de zomermaanden populair bij toeristen uit heel Europa, en Duitsers in het bijzonder. Reserveer van tevoren en reken op meer drukte dan je in bijvoorbeeld Piëmonte zou tegenkomen. Proeverijen bij wijnhuizen in Alto Adige kosten doorgaans €15 tot €25 per persoon voor een standaardproeverij. Bij wijnhuizen als Alois Lageder of Cantina Terlano, waar meerdere wijnen inclusief riserva's worden aangeboden, loopt dat op naar €30 tot €45 per persoon.
Friuli: de andere witte wijnstreek van Noord-Italië
Friuli-Venezia Giulia, in het noordoosten van Italië grenzend aan Slovenië en Oostenrijk, is een regio die bij veel wijnliefhebbers minder bekend is dan Toscane of Piëmonte, maar die kenners al decennia lang met respect noemen. De regio heeft bijgedragen aan een revolutie in Italiaanse witte wijn, met producenten die in de jaren tachtig begonnen te werken met lage opbrengsten, temperatuurgecontroleerde vergisting en aandacht voor zuiverheid van fruit.
Friuli telt verschillende appellaties die elk hun eigen karakter hebben. De Collio DOC, op kalkrijke mergelbodems die lokaal ponca worden genoemd, produceert pinot grigio met meer structuur en een licht romige textuur. De Friuli Colli Orientali DOC, iets verder landinwaarts, geeft de wijnen een uitgesprokener mineraliteit. Op een middag in september 2023, toen de lucht zwaar was van rijpe druivengeur, vertelde de dochter van een wijnmaker in de Collio-heuvels ons dat haar vader decennialang één principe heeft aangehouden: zo weinig mogelijk ingrijpen in de wijn. "De wijn maakt zichzelf," zei ze, terwijl ze ons een glas inschenk dat koperkleurig glansde in het licht. De smaak had een licht knoestige textuur, wilde peer, sinaasappelschil en een lang aanhoudend mineraal eindtoon. Een eerlijk minpunt voor Friuli: de regio is weinig bekend bij Nederlandse reizigers, wat betekent dat informatie in het Nederlands schaars is en je bij kleinere producenten soms alleen terechtkomt als je Italiaans spreekt of van tevoren uitgebreid hebt gecorrespondeerd.
Oranje wijn en de maceratiestijl
Friuli is ook de bakermat van de moderne oranjewijnenbeweging. Producenten als Josko Gravner en Stanko Radikon begonnen in de jaren negentig pinot grigio en andere witte druiven te maken met uitgebreide skincontact, soms weken of maanden. Het resultaat zijn wijnen met diepe koperkleurige tinten, stevige tanninestructuur en een smaakprofiel dat eerder aan rode wijn doet denken. Decanter besteedde uitgebreid aandacht aan deze stijl en beschreef hem als "confronterend maar overtuigend voor wie de tijd neemt er kennis mee te maken." Jancis Robinson schrijft in The Oxford Companion to Wine dat Gravners aanpak "a direct challenge to the idea of what white wine can be" vormt, een oordeel dat de invloed van deze producenten op de internationale wijnwereld goed samenvat. Dit is niet voor iedereen, maar het laat zien hoe breed de druif inzetbaar is in Friuli.
Voor wie witte wijn op Noord-Italiaanse wijze wil leren begrijpen, is een combinatie van Alto Adige en Friuli in één reis goed te plannen. De afstand tussen Bolzano en de Collioheuvels is ruwweg drie uur rijden. Meer informatie over Italië als wijnreisbestemming vind je op de overzichtspagina van Wijntripje.nl.
Praktische tips voor een wijnreis naar Noord-Italië
Een bezoek aan Alto Adige en Friuli vraagt om enige voorbereiding. Hieronder de belangrijkste praktische punten.
- Beste reistijd: september en oktober zijn ideaal. De oogst is in gang of net afgerond, de temperaturen zijn aangenaam en wijnmakers zijn toegankelijk voor bezoekers die van tevoren reserveren.
- Kosten proeverijen: proeverijen bij wijnhuizen in Alto Adige kosten doorgaans €15 tot €25 per persoon voor een basisproeverij. In Friuli liggen de prijzen iets lager, €12 tot €20 per persoon, al rekenen kwaliteitsproducenten als Gravner soms €35 of meer voor een uitgebreider programma.
- Accommodatie: verwacht voor een B&B in de Collio €80 tot €120 per nacht in het hoogseizoen. In Alto Adige, met name rondom Meran en Bolzano, betaal je voor een comfortabel hotel met uitzicht op de wijngaarden al snel €120 tot €180 per nacht.
- Taal: in Alto Adige spreekt men Italiaans en Duits. In Friuli is Italiaans de voertaal, maar bij de Sloveense grens hoor je ook Sloveens. Engels wordt bij de meeste wijnhuizen gesproken door de jongere generatie.
- Bereikbaarheid: Alto Adige is goed bereikbaar via de A22 autosnelweg vanuit Verona of vanuit Innsbruck. Friuli bereik je via Venetië of Triëst. Huur een auto, want het openbaar vervoer buiten de steden is beperkt.
- Fysieke toegankelijkheid: veel wijngaarden liggen op steile hellingen en zijn niet toegankelijk voor bezoekers met beperkte mobiliteit. Vraag bij reservering expliciet naar de toegankelijkheid van het terrein.
- Prijsverschil wijn ter plekke versus thuis: een goede Alto Adige pinot grigio kost in de winkel ter plekke €12 tot €25. Dezelfde fles betaal je bij een Nederlandse slijter soms €30 tot €45 door invoerkosten en marge.
Voor wie meer wil lezen over het plannen van een eerste wijnreis, biedt onze beginnersgids voor wijnreizen een nuttig startpunt. En als je Noord-Italië wilt combineren met andere wijnstreken die per auto bereikbaar zijn, lees dan ook het artikel over wijnstreken dichtbij Nederland.
Wat moet je meenemen naar huis?
Als je eenmaal in de regio bent, is het verleidelijk om koffers vol flessen mee te nemen. Een paar richtlijnen helpen je om de juiste keuzes te maken.
In Alto Adige zijn Cantina Terlano, Elena Walch en Alois Lageder namen die bij wijnliefhebbers bekend zijn. Cantina Terlano is een coöperatieve wijnkelder die al tientallen jaren bekend staat om zijn vermogen tot bewaring: hun pinot grigio uit goede jaren kan 10 tot 15 jaar op de fles rijpen, wat voor witte wijn uitzonderlijk is. De Terlaner Pinot Grigio 2021, gemaakt van druiven van hellingen rond Terlan op een hoogte van 400 tot 600 meter, laat een smaakprofiel zien van witte perzik, groene appel, een lichte amandelnoot en een strakke zuurgraad met een mineralig, lang aanhoudend slot. Wine Spectator scoorde deze wijn in 2022 op 92 punten, een bevestiging van de kwaliteit die de coöperatie jaar na jaar levert. In Friuli zijn Livio Felluga, Marco Felluga en de al genoemde Gravner namen die op iedere serieuze lijst staan. De wijnen van Gravner en Radikon zijn zeldzaam en niet
